Broker və birja

İki fərqli iş

Səhm alanda işi iki növ qurum görür. Broker sənin adından çıxış edir: sifarişini qəbul edir, bazara göndərir və aldığın şeyə göz qoyur. Fond birjası isə bazarın özüdür: alıcılarla satıcıları bir araya gətirir və əqdlərin qiymətlərini qeydə alır.

Sən yalnız brokerinlə işləyirsən. Birja isə yalnız öz üzvləri və digər peşəkar şirkətlərlə işləyir — ona görə fiziki şəxs birjaya gedib səhm ala bilmir.

Broker nə edir?

İnvestisiya etmək üçün broker hesabı açırsan. O, bank hesabına bənzəyir, sadəcə nağd puldan əlavə səhm və digər investisiyaları da saxlayır. Bu hesab vasitəsilə brokerin:

• sifarişlərini qəbul edir — tətbiq, sayt və ya telefonla — və onları bazara göndərir;
• investisiyalarını və pulunu saxlayır, nəyə sahib olduğunu və bunun nə qədər dəyər olduğunu göstərir;
• sonrakı işləri görür — dividendləri hesabına köçürür, hesabat və vergi üçün lazım olan sənədləri hazırlayır.

Hesab açmazdan əvvəl broker sənin kim olduğunu və pulunun haradan gəldiyini yoxlayır; əksər ölkələrdə bunu qanun tələb edir. Brokerlər maliyyə tənzimləyicisindən lisenziya alır və onun nəzarəti altında işləyir. Brokerin fəaliyyət göstərdiyi yerdə lisenziyası olduğunu yoxlamaq investorun ən sadə müdafiə vasitələrindən biridir.

Birja nə edir?

Birja ciddi qaydaları olan bazardır. O, hər an sifarişlərin siyahısını saxlayır: müxtəlif qiymətlərə almaq və satmaq istəyənlər. Hər hansı alıcının təklif etdiyi ən yüksək qiymət alış qiymətidir (bid); hər hansı satıcının razılaşdığı ən aşağı qiymət isə satış qiymətidir (ask). Alış və satış bir qiymətdə görüşəndə birja onları uyğunlaşdırır və əqd baş verir. Son əqdin qiyməti ekranda gördüyün səhm qiymətidir.

ABŞ-ın ən böyük birjaları Nyu-York Fond Birjası və Nasdaq-dır. Brokerin sifarişini başqa tənzimlənən ticarət meydançasına da göndərə bilər. Mahiyyət eynidir: sənin alışın kiminsə satışı ilə uyğunlaşdırılır.

Alış sifarişinin yolu

1. Qərar verirsən. Səhmi, sayını və sifariş növünü seçirsən. Bazar sifarişi hazırda mövcud olan ən yaxşı qiymətə alır. Limit sifarişi ödəməyə hazır olduğun ən yüksək qiyməti müəyyən edir və həmin qiymətə və ya daha aşağısına icra oluna bilənə qədər gözləyir.
2. Brokerin yoxlayır və ötürür. Pulunun kifayət etdiyini yoxlayır, sonra sifarişi birjaya və ya başqa meydançaya ötürür.
3. Satıcı ilə uyğunlaşdırılır. Alışın bir qiymətdə satışla görüşür — geniş alınıb-satılan səhm üçün çox vaxt saniyənin bir hissəsində. Qiymət artıq müəyyəndir və əqd bağlanıb.
4. Hesablaşma. Pul hesabından çıxır, səhm isə hesabına birdəfəlik daxil olur. Bu son mərhələyə hesablaşma deyilir və bir az vaxt aparır.

Hesablaşma: T+1

Hesablaşma müddəti “T+” və bir rəqəmlə yazılır: T əqd tarixidir, rəqəm isə pul və səhmin neçə iş günü sonra son olaraq mübadilə edildiyini göstərir. 2024-cü ilin mayından ABŞ-da səhm əqdlərinin çoxu T+1 ilə — əqddən bir iş günü sonra hesablaşır. Bazar ertəsi alınan səhm çərşənbə axşamı, cümə günü alınan isə növbəti bazar ertəsi hesablaşır.

Əksər hesablarda səhm dərhal görünür və əqd bağlandığı andan onun qiymət dəyişiklikləri sənə aid olur. Hesablaşma ən çox satışdan gələn pulu nə vaxt çıxara biləcəyin üçün əhəmiyyət daşıyır.

Səhmlərini kim saxlayır?

Səhmi broker vasitəsilə alanda o, hesabında sənin üçün saxlanılır: sahibi sənsən, broker isə onu qoruyur. Buna saxlama (kastodi) deyilir. Tənzimlənən bazarların çoxunda broker müştərilərinin səhmlərini və pulunu öz pulundan ayrı saxlamalıdır; hansı qiymətli kağızın kimə məxsus olduğunun rəsmi qeydini isə mərkəzi depozitar — məhz bu işlə məşğul olan qurum aparır.

Bu ayrılıq vacibdir. Broker çətinliyə düşsə, müştərilərin səhmləri onun xərcləyə biləcəyi pul deyil. Müdafiə tədbirləri ölkədən ölkəyə fərqlənir və hesab açmazdan əvvəl səninkilərin nə olduğunu oxumağa dəyər. Azərbaycandan ilk portfelin yolu bundan ətraflı danışır.

Yol boyu xərclər

Hər mərhələ nəyəsə başa gələ bilər. Adları brokerdən brokerə dəyişir, amma növləri azdır:

• Komissiya — hər əqd üçün sabit məbləğ və ya faiz. Bəzi brokerlər bəzi əqdlərə komissiya tutmur və başqa yollarla qazanır.
• Alış-satış fərqi (spred) — alış və satış qiymətləri arasındakı məsafə. Satış qiymətinə alıb dərhal alış qiymətinə satsaydın, bu fərqi itirərdin.
• Valyuta mübadiləsi — ABŞ səhmlərini manatla almaq pulu dollara çevirmək deməkdir və aldığın məzənnəyə adətən broker və ya bank üçün əlavə haqq daxildir.
• Hesab və saxlama haqları — hesabı saxlamaq üçün aylıq və ya illik ödəniş, bəzən isə pul çıxarmaq və ya səhmləri başqa brokerə köçürmək üçün haqlar.

Hər əqd üçün kiçik görünən xərclər tez-tez alıb-satanda və ya kiçik məbləğlər investisiya edəndə toplanır. Hər broker bütün haqlarının siyahısını dərc edir — adətən tariflər cədvəli adlanır; hesab açmazdan əvvəl onu oxumağa dəyər.

Qısaca

Broker sənin nümayəndəndir: sifarişlərini qəbul edir, səhmlərini və pulunu saxlayır və sənə hesabat verir. Birja sifarişinin satıcınınkı ilə görüşdüyü bazardır. Uyğunlaşdırmadan sonra hesablaşma — ABŞ səhmlərinin çoxu üçün bir iş günü — mübadiləni tamamlayır, sənin aktivlərin isə brokerin öz pulundan ayrı saxlanılır. Hər mərhələnin xərci ola bilər və xərclər birbaşa qazancından çıxır.