Pul niyə dəyər itirir?

Qiymətlər yavaş-yavaş qalxır

Bir alış-veriş səbətini təsəvvür et: çörək, düyü, bitki yağı, avtobus bileti, işıq pulu. Bu səbət keçən il $100 idisə, bu gün isə $105-dırsa, qiyməti 5% artıb. İnsanların aldığı şeylərin çoxunda qiymətlər belə artanda buna inflyasiya deyilir.

İnflyasiya adətən bir il üzrə ölçülür və faizlə verilir. Əksər ölkələrdə dövlət statistika orqanı gündəlik mal və xidmətlərdən ibarət sabit səbətin qiymətlərini izləyir və onun bir il əvvəlkindən nə qədər baha olduğunu dərc edir. Bu rəqəm orta göstəricidir. Çörək telefondan daha sürətlə bahalaşa bilər, sənin öz səbətin də rəsmi səbətdən fərqlənə bilər.

Bir az inflyasiya əksər iqtisadiyyatlarda adi haldır və bir çox mərkəzi bank onu aşağı və sabit saxlamağa çalışır. Sənin üçün vacib olan odur ki, o, nadir hallarda dayanır.

Pul əslində nəyə dəyər?

$100-lıq əskinasın üzərində həmişə $100 yazılıb. Onun ala bildiyi isə eyni qalmır. Bu ikinci göstərici — pulunun həqiqətən nə qədər mal və xidmət ala bildiyi — onun alıcılıq qabiliyyətidir və vacib olan da məhz odur.

Qiymətlər artanda alıcılıq qabiliyyəti düşür. Pul dəyişməyib; sadəcə ətrafındakı dünya bahalaşıb.

Döşək altındakı pul niyə dəyər itirir?

Evdə saxlanan pul heç nə qazanmır. İnflyasiya hər il ondan alıcılıq qabiliyyətinin öz payını tam götürür, yerinə isə heç nə gəlmir. Yuxarıdakı nümunə on il siyirmədə qalan nağd pulun başına gələnin tam özüdür.

Bank depozitindəki pul faiz qazanır və bu, inflyasiyanın bir hissəsini, hamısını, bəzən isə daha çoxunu ödəyir. İnvestisiya pulu daha da sürətlə artıra bilər, amma risklidir. Əsaslar yolunun inflyasiyadan başlamasının səbəbi budur: pulla heç nə etməmək təhlükəsiz seçim deyil, sadəcə səssiz seçimdir.

Faizi və illərin sayını dəyiş. Kiçik görünən faiz uzun müddət davam edəndə böyük tikə qoparır.

Nominal və real gəlir

Bank depozitin ildə 8% ödədiyini deyəndə bu 8% pulla ifadə olunan gəlirdir: $1,000 $1,080 olur. Bu, nominal gəlirdir — hesabatda gördüyün rəqəm.

Səni maraqlandıran isə bu $1,080-ın nə ala bildiyidir. Həmin il qiymətlər də 5% artıbsa, qazancın böyük hissəsi sadəcə qiymətlərə çatmağa gedib. Real gəlir inflyasiyadan sonra qalandır: həqiqətən nə qədər çox şey ala bildiyin.

Sadə qayda: real gəlir ≈ nominal gəlir − inflyasiya. Dəqiq rəqəm üçün çıxmaq yox, bölmək lazımdır.

Bu faizlər hesablamanı göstərmək üçün uydurulub. Real faiz dərəcələri və inflyasiya ölkədən ölkəyə, ildən ilə fərqlənir və hər ikisi dəyişir.

İnvestor üçün bu nə deməkdir?

İnflyasiya çıtanı müəyyən edir. Gəliri zamanla inflyasiyanı keçməyən investisiya, rəqəmi artsa belə, alıcılıq qabiliyyəti itirib. Pulun ala bildiyini qorumaq — və artırmaq — insanların ümumiyyətlə investisiya etməsinin əsas səbəblərindən biridir.

Bu, hər investisiyanın inflyasiyanı keçdiyi demək deyil. Səhmlər düşüb illərlə aşağıda qala bilər. Sabit faizli istiqrazı aldıqdan sonra artan inflyasiya onu ötüb keçə bilər. İnflyasiya nəzərə alınmalı riskdir, istənilən riskə girmək üçün bəhanə deyil.

Qısaca

İnflyasiya qiymətlərin yavaş artımıdır və pulunun ala bildiyini azaldır. Nağd pul heç nə qazanmır və hər il alıcılıq qabiliyyəti itirir; depozit və ya investisiya sadəcə yerində saymaq üçün inflyasiyadan çox qazanmalıdır. Yalnız hesabatdakı rəqəmə yox, real gəlirə — nə ala bildiyinə bax.